आयकर ऐन, २०५८ ले नेपालमा बसोबास गर्ने महिलालाई एउटा उल्लेखनीय सुविधा दिन्छ: गणना गरिएको आयकर दायित्वमा १०% छुट (अनुसूची १)। कागजमा सरल — तर व्यवहारमा भ्रमपूर्ण, किनकि यो लिङ्ग मात्र होइन, कसरी फाइल गर्ने भन्नेमा पनि निर्भर छ। यो लेखले कस्ता महिलाले पाउने, विवाहित महिलाले "जोडी" फाइल गर्दा किन गुमाउने, र विभिन्न तलब स्तरमा वास्तविक रुपैयाँ फरक देखाउँछ।
मुख्य कुरा
- १०% छुट कर दायित्व मा हो, आयमा होइन — त्यसैले तलब बढेजति रुपैयाँ बढी।
- व्यक्ति (Individual) रूपमा मूल्याङ्कन हुने नेपाली महिला, जसको आय केवल रोजगारीबाट छ, त्यसलाई मात्र लागू हुन्छ।
- जोडी (Couple) रूपमा फाइल गरे छुट पाइँदैन — विवाहित महिलाले यही कारण गुमाउने।
- जोडी मूल्याङ्कनले पहिलो १% स्ल्याब रु ५ लाखबाट रु ६ लाखसम्म बढाउँछ; तर धेरै पेशेवर तलबमा १०% छुट यसभन्दा फाइदाजनक।
- वैवाहिक फाइलिङ स्थिति प्रत्येक वर्ष रोज्न पाइने स्वतःस्फूर्त छनोट हो।
कस्तो महिलालाई छुट?
तीनवटै सर्त पूरा हुनुपर्छ:
- करदाता नेपाली बसोबास (Resident) प्राकृतिक व्यक्ति।
- व्यक्ति महिला।
- करयोग्य आय केवल रोजगारीबाट (तलब) र मूल्याङ्कन व्यक्तिको रूपमा।
१०% छुट सबै वैधानिक कटौती (SSF/EPF/CIT, बिमा) पछि गणना गरिएको अन्तिम कर रकममा लागू हुन्छ — तलबमा होइन।
विवाहित महिलाले किन गुमाउँछन्?
आयकर ऐनले विवाहित दम्पतीलाई छुट्टै (हरेक जिवनसाथी आफ्नो PAN मा व्यक्तिका रूपमा) वा संयुक्त ("जोडी" — संयुक्त विवरण) फाइल गर्न दिन्छ। छनोट वार्षिक र स्वेच्छिक।
- अविवाहित महिला स्वतः व्यक्तिका रूपमा फाइल गर्छन् — रोजगारी आय भए छुट स्वतः लागू।
- विवाहित महिला जोडी फाइल गर्ने — छुट पाइँदैन।
- विवाहित महिला व्यक्तिका रूपमा फाइल गर्ने — रोजगारी आय भए छुट कायम।
विवाहित महिलाले विवाहित भएकाले छुट गुमाउने होइन — जोडी फाइलिङ रोजेकाले गुमाउँछन्।
जोडी स्ल्याब कि १०% छुट? — उदाहरण (आ.व. २०८२/८३)
व्यक्ति स्ल्याब: पहिलो रु ५ लाखमा १% (SSF सदस्यलाई छुट), २ लाखमा १०%, ३ लाखमा २०%, १० लाखमा ३०%, ३० लाखमा ३६%, माथि ३९%। जोडी: पहिलो रु ६ लाखमा १%, अनि ६–८ लाखमा १०%, ८–११ लाखमा २०%। SSF योगदान नभएको मानौँ।
| करयोग्य तलब (रु) | व्यक्ति + १०% छुट | जोडी (छुट छैन) | विजेता |
|---|---|---|---|
| ६,००,००० | १५,००० − १०% = १३,५०० | ६,००० | जोडी |
| १०,००,००० | ८५,००० − १०% = ७६,५०० | ८६,००० | व्यक्ति + छुट |
| १५,००,००० | २,३५,००० − १०% = २,११,५०० | २,२६,००० | व्यक्ति + छुट |
| २५,००,००० | ६,०५,००० − १०% = ५,४४,५०० | ५,९६,००० | व्यक्ति + छुट |
ब्रेक-इभन करीब रु ७–८ लाख। जीवनसाथीको पनि आय छ भने जोडी झन् थप हार्छ।
व्यक्ति + छुट बनाम जोडी — विभिन्न तलबमा कर (रु)
आ.व. २०८२/८३ स्ल्याबमा गणना। SSF योगदान नभएको मानिएको।
स्ल्याब लागू हुनुअघिका कटौती
- SSF + EPF + CIT योगदान — रु ५,००,००० वा आयको एक-तिहाइ जुन कम हुन्छ।
- जीवन बिमा प्रिमियम — रु ४०,००० सम्म।
- स्वास्थ्य बिमा प्रिमियम — रु २०,००० सम्म।
- दुर्गम भत्ता — क्षेत्रअनुसार रु ५०,००० सम्म।
व्यावहारिक कुरा
- तपाईंको रोजगारदाताले मासिक TDS मै छुट लागू गर्नुपर्ने — पेस्ट्लिप जाँच्नुहोस्।
- छुट रोजगारी आयलाई मात्र — व्यवसाय वा लगानी आय भए छुट पाइँदैन।
- आ.व. २०८३/८४ बाट स्ल्याब संरचना ठूलो परिवर्तन (हाम्रो तलब स्ल्याब पोस्ट हेर्नुहोस्)।
सही फाइलिङ स्थिति छनोट
यो वर्ष कुन फाइलिङ स्थितिले तपाईंलाई बढी बचत गर्छ? — दश मिनेटको गणनाले वर्षमा हजारौँ रुपैयाँ बचाउँछ।